Saturday, October 29, 2011

..... At Huli Na


                Ramdam ko ang patak ng init ng kanyang luha sa aking mga pisngi. Nagpapaalam subalit walang tinig mula sa kanyang bibig. Nagsusumigaw ang isip at damdamin ko, bingi ang kanyang pagkatao. Tahimik subalit di marinig ang taghoy at pagtangis ng pusong unti unting nadudurog. Muling dumampi ang kanyang labi sa aking pisngi sa huling pagkakataon. Tumingin sya sa orasan, nabuong muli ang mga basag na salamin. Bumalik ako sa nakaraan ………..

                Nag away kami dahl sa simpleng bagay, mga simpleng bagay na dapat pag usapan. Nasaktan ko sya, napagbuhatan ng kamay. Nag dilim ang aking paningin. Nakita ko ang aking anak sa pinto nakatingin at umiiyak. Umalis ako ng bahay, lumabas, niyaya ang mga kaibigan at nakipag inuman. Nalasing ilinabas ang sama ng loob. Umuwi akong lasing, naabutan ko ang asawa ko at muling sumiklab ang apoy na sana ay unti unti ng nagiging abo. Muling naglabasan ang mga salitang gumuguhit sa aking dibdib, pumupunit sa aking pagkatao. Sigawan ditto sigawan doon. Umiiyak ang aking anak, nagmamakaawa, ngunit huli na. Tumarak sa akng dibdib ang punyal mula sa kanyang nangangalit na kamay. Sa bawat pagbaon ng talim ng galit, ang pagpumiglas ng aking pagkatao.

                Halos wala na akong buhay ng siya’y matauhan. Hinagkan nya ako sa huling pagkakataon.

                Ramdam ko ang patak ng init ng kanyang luha sa aking mga pisngi. Nagpapaalam subalit walang tinig mula sa kanyang bibig. Nagsusumigaw ang isip at damdamin ko, bingi ang kanyang pagkatao. Tahimik subalit di marinig ang taghoy at pagtangis ng pusong unti unting nadudurog. Muling dumampi ang kanyang labi sa aking pisngi sa huling pagkakataon. Di ko nasabing mahal na mahal ko siya.


Sunday, October 23, 2011

Ang Surat


      Naging mamundo si Janine kang nagadan ang saiyang ama. Naaksidente ini asin naraot ang saiyang pandok. Huri ta kangu’dan asin paborito, dae maako kang aki ang pag kawara kang saiyang ama. Sarong bangi hinapot nya ang saiyang ina kun pag abot sa langit mamidbidan sya ni God. Sabi kang ina sige nene padara ka ki surat ki God kung yaun na duman si papa mo. Nagkuwa ki papel asin lapis si Janine sabay surat.

Dear Papa God,

     Nagsurat po ako ta muya kop o maaraman kung yaon na dyan si papa ko, baad pano dae mo sya mamidbidan ta naraot po ang saiyang pandok kang siya naaksidente. Salamat tabi ta maski diit na panahon pinasubli mo sakuya si papa, padabaon ko siya. Sana alagaan mo po sya dyan. Kaiba po sa surat na ini ang ladawan ni papa nganing mamidbidan mo po sya. Ipapadara mi po ining surat na nakagakod sa sarong lobo, ta sabi daa halangkawon ang langit, di dakol na lobo babakalon ni mama para maka abot po saimo tulos ang surat ko.

Salamat po, I love you.
Janine


     Kinaagahan nagbakal si mama ni Janine ki sarong bugkos na lobo asin ginakud duman so surat. Pinalayog ninda so lobo asin nangadyi si Janine na sana maka abot so surat. Halangkaw na so lobo kan sinda nag ali.


      Paglipas ki sarong semana, may nag abot na package sa harong nara Janine, may libro sa laog pero daing nakalaag kung saen hale. Ang titulo kan libro, A Daughter’s Love. Sa Laog kaini ang saro man na surat asin ang ladawan kang saiyang ama binasa ninda so surat.




Dear Janine,

     Yaun na si papa mo digdi, marhay man siya digdi sa sakuyang kahadian. Dae man nawara si papa mo ta namidbidan ko siya tulos. Digdi gabos perpekto na, maogma si papa mo. Kasabay kaining surat ang saiyang ladawan para marumduman mo ang saiyang maogmang buhay. Dae ka na magmundo aki ko.


Love,
Papa God


     Pig si’rip ni Janine ang kalangitan, nagluwas ang saldang kan aldaw. Maogma ang saiyang boot na aram nya maogma ang saiyang ama.


Saturday, October 22, 2011

Sa Lamay Ni Lolo


Lamay ni Lolo, 2006

                Hindi ko maihakbang ang aking paa papasok sa tahanan ng aking lolo, parang may bolang bakal na nakakabit na hila hila ko. Nasa loob na lahat ng mga kamag anak ko. Kita ko na ang mga ilaw sa tabi ng ataul ni lolo, ang mga alay na bulaklak sa dating makisig at palangiting lolo ko. Hakbang. Hakbang. Nakita ako ng aking lola at agad pinapasok. Pinagmasdan ko ang mukha ng aking lolo, gandang lalaki pa din. Parang natutulog lang.

                Andoon lahat ng mga kamag anak ko, mula sa tiyuhin, tiyahin, pinsan, pamangkin, ina, ama, kapatid at kapatid sa labas. Kapatid sa labas???? Oo, may kapatid ako sa labas. Marami kami. Tatlo? Apat?  Walo? Siguro. Hindi ko mabilang at ayaw ko na ring bilangin. Nagbihis ako pagod sa byahe, nagpahinga. Sindi ng sigarilyo naghahanap ng makaka usap. Aaminin ko galit ako sa mga kapatid ko sa labas, ewan ko kung bakit siguro na-iingit ako dahil nasa kanila ang atensyon ng aking ama. Sa kanila binuhos lahat ng oras na dapat para sa amin. Maraming kaarawan na di ko nakasama ang aking ama. Nagtapos ako na pag-aaral di man lang siya ang nagsabit sa akin ng medalya.

                Nakatulog ako, marahil sa sobrang pagod. Nagising ako sa ingay sa labas ng kuwarto ko. Andoon na ang aking ama kasama ang bago niyang asawa at mga anak. Tanggap na din ng pamilya ang relasyon nila kahit noon pa nangyari yun. Bata pa ako ng maghiwalay sila ng mama ko. Walang muwang bakit wala akong ama sa tabi ng aking pagtulog. Walang amang kalaro. Walang nagtuturo sa mga takdang aralin. Lumabas ako, wala na si ama nasa taas nakikipag inuman sa mga kaibigan nya. Umakyat ako para kumuha ng damit. Tinawag ako ng aking ama, ewan ko kung bakit. Binigay sakin ang unang tagay sa unang alak na binuksan nya. Umupo ako. Ipinakilala ako ng aking ama sa mga kaibigan nya. Eto ang panganay ko. Nagulat lahat sila, maging ako. “Proud ako sa anak ko, kahit wala ako sa tabi nya sa kanyang paglaki ay naging mabuting tao sa kanyang kapwa. Hindi naging pasaway sa kanyang ina.” Masaya ang pakiramdam ko, kahit paano alam ko na ang nasa saloobin ni ama. Tinawag nya ang mga kapatid ko sa pangalawa nyang asawa at pinakilala ang bawat isa.

                Kinausap ko ang mga kapatid ko ng sarilinan. Di ko kasalanan o kasalanan mo na maging mag kaiba ang ating ina. Ang mahalaga mag kapatid tayo at tanggap natin ang isa’t isa.

                Lamay ang pinuntahan ko, okasyon na pighati ang dulot, pero para sa akin masaya ang araw na iyon.


Ang Pakikipaghuron Ko Sa Sarong Bua


inapod ako kan sarong bua kan ako naglalakaw
sabi nya sako "mari digdi sa taning ko magtukaw"
pig ambog sako ang saiyang kayamanan
ang hapot ko hanggang sain man an

binaba ang muro, tinuro so saiyang pigtutukawan
hanggang sa dai mo na maiiling iyo an
ako nag ulok pero ako saiyang iniling
pinurot an saiyang kawing kawing

ibahan mo ako ang taram sa sako
sabihon sa sakuya nata bako?
ako ang hadi sa lugar na ini
gabos sako ang yaon digdi

pigturo sako so mga aking nag ra rugby
kung totoong may nagmamawot nata wara sinda digdi
mga gurang na pinabayaan kan pamilya
nata kaya kan saindang kunsenya

mga mayaman na warang paki aram sa kapwa tawo
maski piso dae makata'o
politikong nagpapayaman kan sadiring bulsa
mga pig sisirbihan kahirak na baga

ako napa isip sa sinabi kang buang ini
garo may tama baga siya adi
sa sadiri nindang mudo sinda ang hadi
nag uulok maugma minsan nag hihibi


Thursday, October 20, 2011

OFW

April 1999

       Akap akap ni mama si bunso umiiyak, nagpapaalam. Nagtatanong kung bakit sya aalis, kung bakit iiwanan nya kami. Nakasangla na ang lupa sa probinsya, binenta na lahat ng gamit at natitira na lang ang kaldero't lutuan na de uling. Wala na ang TV pati ang radyo. Hayaan nyo, kapag nakaipon na ako maibabalik din natin ang lahat ng iyan, mas maganda pa. Para sa inyo naman ang lahat ng ito.

       Limang oras bago ang malungkot na araw na iyon, sama sama kami at nag salo sa huling tanghalian na kasama si mama. Masaya pero nakakubli sa mga ngiti ang kurot sa puso nya, na iwan ang mga anak para mangibang bayan.

       "Para makatikim kayo ng imported na tsokolate, mag suot ng magagarang damit, magandang kagamitan. Laruan. Relo. Pabango. Makakayanan ko naman ang trabaho ko doon, para din akong nasa bahay. Mag aalaga ng bata. Magluluto. Maglilinis. Maglalaba, mula umaga hanggang gabi."

        Napangiti si bunso.........bagong laruan kapalit ang mawalay si mama sa kanya. Dalawang taon, dalawang pasko, anim na kaarawan naming tatlong magkakapatid na wala sya.

       Paalam mama........dalawang taon LANG naman.


Sa Sakuyang Paghurop Hurop Sa Buhay

mintras ako nag tutukaw sarong bangi
naghihiling kang mga tawo na nag aagi
nag iisip nag huhurop hurop dangan pig kakalot
ang mga bagay na sa sakong payo diit na nagraraot

may mga pobre asin kulang sa pag iisip
may nagkakaon ki sarong beses sakong nasi'rip
nagkakatarog sa gilid kan dalan
pagkaon na pigkukuwa sa basurahan

bado na sa sarong bulan sana nalalabhan
parong na mabata daing karigos sa laog ki sarong bulan
aki na dapat nag aadal
uyan sa tinampo nag aanap ki pagkaon pambakal ki pandesal

nag papabakal ki sampagita sa may simbahan
pigtituyaw pig papa hale dyan sa may hampangan
ang mga anghel na ini nata napabayaan
lugod sindang dapat maka sabot ang magtabang

pag higop ko kan sakong pig iinom na kape
napa agi so bua sa hampang mi
dara dara mga bagay na para sai'ya kayamanan
mga simpleng bagay digdi sa kinaban na hale sa basurahan

simpleng buhay man sana siguro ang muya ninda
ang makakaon ki tulong beses sa maghapon marhay na
ang magkaturog na may maimbong na tamong
sa may atop asin may lanob na harong


Tuesday, October 18, 2011

Ang Aki Kan Paraoma

          Makulog pa ang sakong payo asin bitis sa kakalakaw sa harayong kaba’san na ini. Pagal na ako sa byahe gutom pa, pirang aldaw na akong warang tultol na katurog. Mabata’ na ang bado. Sa sakong pag abot sa harong ta’naw ko ang bulawan na nagbabayle sa kansyon kang atab na paros, malipot kontra sa daplos ko na nagtuturo. Parong ko ang tuyo na pigluluto sa laog kang kusina mintras na pigtata’naw ang Mayon sa likod nya.

Hay, halawig na panahon ini dai ko nahiling asin dai pighurop huropan. Nagdadaralagan na ang mga manok pigbubukod ang tabili, mga siwo kaiba kan saindang ina sa pag kaykay kang daga’. Matukaw muna ako ta ako napapagal………

 *********************************************************************************************


Limang taon na ang nakalipas kan sinuway ko si paderes kan mag desisyon ako na anapon ang sakong swerte sa Manila. Habo ni pay (apod ko saiya) na ako maglarga ta wara na siyang katabang sa kaba’san, pwera kay dagul na samong karabaw. Nag iwal lang kaming duwa ta muya ko magka igwang maray na buhay pero ang sabi ni pay mas maray ang simpleng buhay sana ta diit ang problema. Pig hapot nya ako kung pagal na daa ako sa kaka araro kang kabasan o pag atinder kang mga alagang hayop.

Dai ako nagpapugol, kinaagahan naglarga ako bitbit ang bado asin gabos na kaipohan ko sa pakikipag sapalaran sa Manila. Aram ko napungaw si pay sa pag hali ko pero para sasaiya man sana ini na gigibohon ko.

Pag abot sa Manila marhay man ang naging kamugtakan ko nakakuwa man ki trabaho. Maray man palan, yan ang ona ko. Nagtrabaho ako sa sarong hotel sa Makati, sa kusina bilang taga hugas ki plato. Dakol ang pagkaon pero priming gutom ta wara sa oras ang pagkaon mi. Kung bako tada kang mga customer, minsan pa’nos na. Dai ko nakayanan kaya nakipaglaban kami sa tag sadiri, pero sa mata ninda garo kami mga kuraratsa na pwedeng ti’makan tapos sipaon. Wara kaming nagibo, sinipa kami nawa’ran ki trabaho. Duwang bulan akong laog kang tinampo, naghahagad ki pagkaon nagkakaturog sa Luneta, nagkakarigos sa Manila Bay. Duwang bulan na garo na bua kakalakaw lakaw, pighihiling ang nagkakaraon sa mga mahalon na kaunan. Nag hihibi ako sa sakuyang pagturog.

Pig alagaan ako ki sarong bakla, marhay na ini kaysa sa ako nasa tinampo. BInaduan,kinarigos asin pinakaon kabalyo kang saiyang makamundong pagnanasa sa lawas ko. Maka ati iyo pero wara ako maginibo. Kada banggui iyo ang pig gigibo mi, naati na ako sa sakong sadiri, may pinag adalan pero patal sa mga bagay bagay. 

Linayasan ko siya, balik sa tinampo.

Limang taon ako nag sapar kan sadiri ko na kabuahan, limang taon ang dalan ko warang padumanan, sarong tawong warang kamugtakan.

Nag desisyon ako na mag uli na, kukusugon ang boot hahampangon si pay, aakseptaron gabos na pwedeng itaram sa sako. Handa na ako, oras na para mag uli asin mag agad ki tawad ki pay..


 ***********************************************************************************************

Makulog pa ang sakong payo asin bitis , pagal na ako sa byahe gutom pa, pirang aldaw na akong warang tultol na katurog ko. Mabata’ na ang bado. Sa sakong pag abot sa harong ta’naw ko ang bulawan na nagbabayle sa kansyon kang atab na paros, malipot kontra sa daplos ko na nagtuturo. Parong ko ang tuyo na pigluluto sa laog kang kusina mintras na pigtata’naw ang Mayon sa likod nya.

Hay, halawig na panahon ini dai ko nahiling asin dai pighurop huropan. Nagdadaralagan na ang mga manok pigbubukod ang tabili, mga siwo kaiba kan saindang ina sa pag kaykay kang daga’. Matukaw muna ako ta ako napapagal………

Dai ko kaya, mabalik na ako sa Manila dai ko kaya hampangon si pay. Nagtindog asin nagtalikod na ako para rumayo sa harong kang sarong kamot ang nag akbay sa sakong habaga. Sarong kamot na kulobot asin puro kalyo sa kaka araro kang kabasan, sarong kamot na pagal na…….

Noy masain ka? Ang hapot sako ni pay, wara akong masabi kundi ang mag hibi na garo aking inagawan ki kawatan.

Inalalayan nya ako sa laog kang harong, hinugasan ang kamot ko asin nag luwag ki bagong sapnang maluto na haloy na dai ko natatana’an. Ang parong kang tuyo lalo sako nag pagutom. Kuminaon ako na garo dai nagkaon ki sarong semana. Pighiling ko si pay, ang ogma sa saiyang mata dai ko masabutan. Pagkatapos ko magkaon tina’wan akong dolseng nyog asin nag sabi “ubusa na an noy ta matarok pa kita”


Maleta


Disyembre 2010

                Hinabol ko ang huling byahe patungong Legazpi. Akyat, hanap ng mauupuan. Sa wakas sa may bintana. Malamig sa bus pero mainit ang aking pakiramdam, hindi ko alam kung bakit. Siguro excited lang akong maka uwi. Dinaanan at sinulyapan ang mga gusali at nag gagandahan ilaw ng Maynila sa huling pagkakataon. Bukas iba na ang simoy ng hangin, sariwa at malamig. Makikita ko na ang ganda ng Mayon, ang tinig ng mga ibong malayang lumilipad at ang gintong palay na sumasayaw sa mahamog na umaga. Bukas…….

                Tulog na ang lahat, gising pa ako’t nakatingin sa labas. Hindi ko masisisd ang lalim ng diwa ko na lumalakbay sa kailaliman ng aking isipan. Nag iisip. Hinuhukay ang nakaraan. Pinipilit. Bitibit ang maleta ng nakaraan na sa tuwing uuwi ay hindi ko maiwan. Maraming laman, napakabigat. Nakakapagod. Kilala pa kaya niya ako? Naghihintay ba siya o tuluyang iniwan na ako at kinalimutan? Kumusta na kaya siya? Parang may pagsusulit sa aking kalooban, kailangang balikan ang nakaraan. Isa isa. Bawat sulok kailangang tignan, suriin hanggang sa walang makalimutan. Tulog na ang lahat, gising pa ako.

                Muling tumapak ang aking mga paa sa lupang aking pinagmulan. Amoy ko ang dahong tuyo na unti unti kinakain ng apoy. Dinig ko na ang tilaok ng tandang ng kapitbahay. Mabigat ang maleta ng nakaraan. Muling bumabalik ang lahat, parang isang bangungot. Natatawa ako. Ang malamig na simoy ng hangin na dumadampi sa aking mukha lalong nagpapabigat sa aking dala. Binaba ko ang maleta, pagod pa din ako sa pag bubuhat.

                Nakatingin ako sa harap ng bahay namin. Nakatulala. Tinitignan bawat sulok. Walang nagbago. Walang pinagbago. Kakatok ba ako o hihintay na magbukas ang pinto at yayain akong pumasok. Bumukas ang pinto, nandoon si ina at tinawag ako. Pumasok ako bitbit ang maleta ng nakaraan, binuksan. Humingi ng tawad. Umiyak. Humagulgol na parang bata. Tahimik ang paligid. Inanod at nalinis na ng mga butil ng luha ang laman ng maleta. Magaan na. Kaya ko na. Umulan. Dinala ng agos ang lahat. Kahit umuulan tuloy ang araw ng pasasalamat.





Natatapo


garo papel garo pisi
diit diit akong nagigisi

dati kaya ko ang bagyo
ngunyan nagsisirong na ako
dati kaya ko ang init
maski makulog sa sakuyang kulit
dati kaya ko ang baha
maging literal man o luha
dati kaya ko makulogan
kayang kaya kan sakong daghan
dati nag aapod ako saiya
ngunyan putol na ang linya
dati kaya kong lumuhod
ngunyan pwede na akong magtalikod
dati kaya ko
ngunyan matapo na ako
sarong hibla na lang kan pisi
bilog na pagkatawo magigisi
sa likod kang mga ulok asin ngarak ngak
luha todo ang bagsak
sa likod kang maogmang pagkatao
hinanakit kulog pigtatago

garo papel garo pisi
diit diit akong nagigisi



Friday, October 14, 2011

Pagkamoot Asin Rason

     Nag kamidbidan kami ni Poloy duwang taon na ang naka agi kan nagbakasyon ako sa Bicol kan semestral break mi. Saro syang artist ako naman medical student. mas matua siya sakuya ki 15 taon, kaya ang apod ko saiya manoy asin iyo man sana ang dapat. Naging harani ang boot ko saiya asin nag istorya siya sakuya kan buhay nya, nag agom ki atab nag kaigwa ki lima na aki asin sa kahaluyan winalat kang saiyang agom asin nag iba sa ibang lalaki urawang nasa ibang lugar sya. Sa saiyang mga titig sa sakuya sinabi nya na makakahanap man siya liwat ki mmarhay na ina sa saiyang mga aki. Ini ang mga taraon na dae sakuya nagpakaturog ki perang bangi, pig iisip kun ano ang uya nyang sabihon.

    Kan sunod na naghelingan kami, sinabi nya na sala ang mahulog ang boot nya sakuya asin dae nya man tituyo. Sinabi ko saiya na iwasan na nya ako asin sinabi ko saiya na naherak lang ako sa kamugtakan nya, dae ako namomoot. Sinabi ko para dae na ako mamoot saiya urawang atab pa. Dae kami naghelingan ki perang aldaw. Naghihibi ako asin nagbabasol nata nahuhulog na ang boot ko saiya. Harayoon siya sa mga muya ko sa sarong lalaki pero nata ini. Habo ko na maagom sa separadong lalaki asin may lima na aki. Ano na sana ang sasabihon kan mga tawo.

     Kan ako pabalik na sa Manila, naghelingan kami ni Poloy para mag paaram. Sarong magabat na pagpapa aram. Nagbabasol diya na namidbidan asin pinadaba ako, Nagbabasol sya na nahanap nya ako ako para lang mawara sana. Sinabi ko saiya na dae ko kayang padabaon siya pabalik sa paaging muya nya kaya sinabi ko saiya na tapuson mi na ang gabos. Ona ko tapos na. Kang nag apod siya na malarga siya pasiring sa Manila, dae ko maitago ang ogma sa sadiri ko.

     Medyo nakakarisa na ang sakuyang ina na igwang relasyon samuya ni Poloy, dae siya nagtutubod na dae akong namamatian saiya. Naaraman naman sa samuyang lugar ang tsismis na may relasyon kami, na sige daang apod sakuya ni Poloy. Pig papara insulto ninda ang pagkataow nya na ambisyoso ta muyang agomon ang sarong madali ng maging doktor. Nakukullugan ako sa mga pigsasabi ninda para kay Poloy. Padaba ko siya pero habo ko na ma disappoit ang sakuyang pamilya. Aram sa lugar mi na  matali asin achiever ako na tawo. Dae ko pa napapasupog ang sakuyang pamilya. Hanggang sa nag abot ang aldaw na pag abot ni Poloy digdi sa Manila.

     Rason ang nangibabaw sa namamatian ko, kang naheling ko na nag abot siya sa samuyang lugar kun saen kami maghuhuron, dae ako nag paheling saiya. Naghibi na lang ako, na dae ko kayang ipaglaban ang pagkamoot ko saiya. Dae ako naging makusog, pero nalulunod ako sa sadiri ko na takot. Makulog pero kaipuhan ko na butasan ang pagkakapot ko sa pagkamoot ko saiya.

     Naglalakaw siyang nakaduko, pig hihiling ko sya urawang ang puso ko diit diit narurunot.